มีปริศนาทางยุทธศาสตร์ข้อหนึ่งที่ นักบริหารและสตาร์ทอัพทุกคน จำเป็นต้องนำมาคิดทบทวนอยู่เสมอ นั่นคือ "ถ้าต้นทุนสูงกว่าผลกำไร" ที่เราจะได้รับในระยะยาว เราจะยอมเสียเวลาและทรัพยากรไปเพื่ออะไร?
แม้ว่าคำถามดังกล่าวจะฟังดูเป็นเรื่องพื้นฐาน ทว่าในโลกการทำงานจริงการตัดสินใจกลับซับซ้อนและยากลำบาก โดยเฉพาะเมื่อบริษัทของคุณมีความเกี่ยวพันอย่างลึกซึ้ง กับสถานที่ตั้งเดิม ข้อตกลงตามสัญญา หรือ ระบบโครงสร้างอำนาจต่อรองในตลาด ที่สร้างความรู้สึกอึดอัดจนไม่กล้าขยับเขยื้อน
แต่ตัวจริงเรื่องการบริหารต้นทุนที่มีประสิทธิภาพ อย่างสายการบินไรอันแอร์ เพิ่งจะพิสูจน์และแสดงให้คนทั้งโลกเห็นอย่างประจักษ์ชัดว่า ไม่มีทำเลทองยุทธศาสตร์ใดๆ ที่จะ "มีความสำคัญมากเกินไป" จนทำให้โครงสร้างธุรกิจที่มีการบริหารต้นทุนอย่างเด็ดขาด ต้องยอมจำนนและแบกรับภาระต้นทุนที่ไม่สมเหตุสมผล
จากการรายงานความเคลื่อนไหวล่าสุดในปัจจุบัน ทาง Ryanair ได้สร้างความตกตะลึงด้วยการประกาศอย่างเป็นทางการว่า มีแผนการที่จะยุติการดำเนินงานและการประจำการของฝูงบิน จำนวนทั้งหมด 7 ลำ ณ สนามบิน Berlin Brandenburg ภายในช่วงปลายปีนี้ ควบคู่ไปกับการหั่นสัดส่วนเที่ยวบินทั้งหมด ในพื้นที่เมืองหลวงของเยอรมนีลงเกือบครึ่งหนึ่ง เพื่อปรับเปลี่ยนทิศทางการบริหารทรัพยากรใหม่
หากมองอย่างผิวเผินเหตุการณ์นี้อาจดูเหมือนการปรับเปลี่ยนตารางบินทั่วไป ที่เกิดขึ้นเป็นประจำตามฤดูกาลของการท่องเที่ยว แต่สำหรับผู้ที่เชี่ยวชาญด้านการวางแผนกลยุทธ์ธุรกิจ นี่คือดัชนีชี้วัดและสัญญาณเตือนภัยที่เด่นชัด ที่ไม่ได้พูดถึงเพียงแค่ตัวเลขเที่ยวบินที่หายไป หากแต่เป็นกรณีศึกษาและบทเรียนอันล้ำค่า ความเชื่อมโยงระหว่างนโยบายภาครัฐ โครงสร้างต้นทุน และ การบริหารจัดการทรัพยากรมนุษย์และเงินทุน ที่ ผู้ประกอบการยุคใหม่ทุกคนสมควรนำมาวิเคราะห์
ก่อนที่เราจะไปถอดรหัสความคิดว่าเหตุใด Ryanair จึงทำถูก เราจำเป็นต้องมาศึกษาพฤติกรรมและความผิดพลาดของฝั่งเบอร์ลินกันก่อน เนื่องจากในช่วงเวลาที่ผ่านมา ท่าอากาศยานแห่งนี้ได้ปรับขึ้นราคาอย่างไม่สมเหตุสมผล โดยมีการปรับขึ้นค่าบริการการใช้พื้นที่และรันเวย์สูงขึ้นอย่างน่าตกใจ ซ้ำร้ายยังมีมาตรการที่จะยกระดับเพดานราคาขึ้นอีกในอนาคต ที่กลายเป็นตัวเร่งให้คู่ค้าตัดสินใจย้ายฐานหนี
ประกอบกับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตการบินของทางส่วนกลาง ก็ถูกยกระดับขึ้นอย่างก้าวกระโดดนับตั้งแต่ช่วงหลายปีที่ผ่านมา ทำให้ต้นทุนต่อหัวประชากรพุ่งสูงขึ้นอย่างชัดเจน แถมยังมีมาตรการเพิ่มค่าใช้จ่ายด้านการตรวจคนเข้าเมืองและรักษาความปลอดภัย ซึ่งเป็นการเพิ่มภาระต้นทุนคงที่ขึ้นเป็นสองเท่าตัว และที่ร้ายแรงที่สุดคือค่าธรรมเนียมการควบคุมการจราจรทางอากาศ ที่ขยับราคาเพิ่มขึ้นเป็นสามเท่าอย่างน่าใจหาย
เมื่อองค์ประกอบด้านค่าใช้จ่ายทุกส่วนพร้อมใจกันพุ่งสูงขึ้น ผลกระทบที่ตามมาจึงเป็นไปตามกฎเกณฑ์ของตลาด นั่นคือ ยอดรวมผู้ใช้บริการเดินทางผ่านศูนย์กลางเบอร์ลิน ได้เกิดการหดตัวและลดลงอย่างรุนแรง จากฐานผู้โดยสารเดิมที่เคยหนาแน่นในอดีต เหลือเพียงแค่ประมาณ 26 ล้านคนในปัจจุบัน ซึ่งคิดเป็นการลดลงของมูลค่าการตลาดเกือบ 30% แต่สิ่งที่น่าตกใจและสร้างความฉงนให้กับนักวิเคราะห์คือ แม้ว่าจะเห็นสัญญาณอันตรายและตัวเลขที่ตกต่ำลงอย่างชัดเจน แต่หน่วยงานผู้มีอำนาจตัดสินใจของเบอร์ลินกลับเลือกที่จะ "ยึดมั่นในนโยบายเพิ่มค่าธรรมเนียมเพื่อรีดรายได้" แทนที่จะยอมถอยเพื่อสร้างแคมเปญกระตุ้นและเยียวยาสายการบินต่างๆ
ในทางทฤษฎีและการดำเนินธุรกิจทั่วไปนั้น มีกฎพื้นฐานข้อหนึ่งที่ทุกคนต้องเรียนรู้ตั้งแต่เริ่มต้นว่า ราคาและปริมาณความต้องการมีความสัมพันธ์ในทิศทางผกผันกัน อธิบายให้เข้าใจง่ายคือ ยิ่งคุณตั้งราคาบริการไว้แพงเท่าไหร่ ความต้องการซื้อและการเข้าใช้บริการของกลุ่มลูกค้าก็จะยิ่งดิ่งลงตามไปด้วย
แต่ความล้มเหลวเชิงกลยุทธ์ของฝั่งเยอรมนีในครั้งนี้ ไม่ใช่เพียงแค่การลืมกฎเศรษฐศาสตร์พื้นฐานเท่านั้น แต่มันคือการขาดวิสัยทัศน์และการแยกแยะไม่ออกระหว่าง "อำนาจในการผูกขาดตลาดในระยะสั้น" กับ "การรักษาฐานพันธมิตรเพื่อความมั่งคั่งที่ยั่งยืน"
กลุ่มทุนผู้บริหารอาจหลงคิดว่าตนเองถือไพ่เหนือกว่า เนื่องจากทำเลของตนเป็นจุดยุทธศาสตร์และเมืองหลวง เพราะสถานที่แห่งนี้คือประตูสู่เมืองหลวงและเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ ทว่าในสมรภูมิการค้ายุคใหม่ที่ความคล่องตัวคือหัวใจของการอยู่รอด ยักษ์ใหญ่อย่างไรอันแอร์มีความสามารถในการเคลื่อนย้ายเครื่องบิน เพื่อเปลี่ยนไปลงจอดในทำเลอื่นที่ต้อนรับพวกเขามากกว่า ทำให้สิ่งที่เรียกว่าความได้เปรียบทางการค้าสูญสลายไปทันที
เรื่องนี้สามารถเปรียบเทียบได้เห็นภาพชัดเจนกับ ผู้ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์ในทำเลทอง ที่คอยคิดแต่จะปรับขึ้นค่าเช่าพื้นที่ในทุกๆ ปี โดยไม่สนใจเลยว่าคู่ค้าจะสามารถทำกำไรและอยู่รอดได้หรือไม่ ในท้ายที่สุดเมื่อคู่ค้ารายสำคัญทนแบกรับภาระไม่ไหวและเลือกที่จะ ตัดสินใจยุติสัญญาแล้วย้ายไปสร้างสถานประกอบการของตนเอง ในพื้นที่หรือทำเลทางเลือกใหม่ที่มีความคุ้มค่ามากกว่า สิ่งที่น่าเศร้าคือเมื่อเกิดความเสียหายขึ้นแล้ว
หลายคนที่ไม่เข้าใจกลไกตลาดอาจจะตีความและมองว่า การเคลื่อนไหวในครั้งนี้คือความพ่ายแพ้ของ Ryanair แต่นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญด้านการวางแผนการเงินกลับมองว่า สิ่งนี้คือกรณีศึกษาที่สมบูรณ์แบบในเรื่องของ "การบริหารจัดการความเสี่ยงด้วยการถอยเชิงรุก"
ระบบการทำงานของ Ryanair ถูกขับเคลื่อนด้วยเหตุและผล ด้วยการคาดเดาหรือใช้อารมณ์ความรู้สึกเหนือเหตุผล หากแต่พวกเขามีซอฟต์แวร์และทีมงานที่คอยตรวจสอบค่าใช้จ่าย และประสิทธิภาพของต้นทุนแฝงในระดับที่เข้มข้นที่สุด และเมื่อใดก็ตามที่ผลลัพธ์เชิงตัวเลขระบุชัดเจนว่า ไม่มีตัวเลขที่สามารถสร้างส่วนต่างกำไรที่ปลอดภัยได้อีกแล้ว คำตอบของผู้บริหารจึงไม่ใช่การเสียเวลาเปิดโต๊ะเจรจา หากแต่เป็นการตัดวงจรความเสี่ยงแล้วโยกย้ายสินทรัพย์ไปสู่พื้นที่ที่เปิดรับโอกาสมากกว่า
ซึ่งผลลัพธ์คือพวกเขาสามารถตั้งเป้าทะยานยอดผู้โดยสารไปสู่ระดับ 216 ล้านคนในปี 2026 ซึ่งเป็นการเติบโตอย่างก้าวกระโดดเมื่อเทียบกับตัวเลข 149 ล้านคนในปี 2019 นี่ยังไม่รวมถึงการเดินหน้าขยายการจ้างงานครั้งใหญ่ เพื่อยืนยันว่าโครงสร้างธุรกิจของพวกเขายังคงแข็งแกร่งและขยายตัวอย่างต่อเนื่อง กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า พลังงานและศักยภาพขององค์กรไม่ได้ถูกทำลายลง มันแค่เคลื่อนย้ายตนเองไปอยู่ในจุดที่สามารถสร้างผลตอบแทนได้ดีที่สุดเท่านั้น
หากเราพิจารณาค่านิยมและแนวคิดในการบริหารธุรกิจแบบดั้งเดิม ให้ยึดมั่นในความมานะพยายามและพร้อมที่จะสู้ตายถวายหัว แต่ในโลกของความเป็นจริงทางพาณิชย์ที่มีความผันผวนสูง การดันทุรังรักษาความสัมพันธ์กับคู่ค้าที่คอยแต่จะรีดไถผลประโยชน์ มักจะกลายเป็นตัวเร่งความเสียหายและเป็นภาระที่กัดกินองค์กร และเป็นจุดเริ่มต้นของการล่มสลายอย่างช้าๆ ของธุรกิจคุณเอง
ดังที่ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Ryanair คุณ Eddie Wilson ได้กล่าวไว้อย่างชัดเจนและสั้นกระชับว่า "พวกเราไม่มีทางเลือกอื่นแล้ว" เนื่องจากระบบไม่สามารถยอมรับการปรับขึ้นราคาซ้ำซ้อนบนฐานค่าใช้จ่ายที่สูงลิ่วได้อีก นอกจากนี้เขายังได้วิพากษ์วิจารณ์แนวคิดทางภาษีของเยอรมนี ซึ่งสอดคล้องกับพฤติกรรมในอดีตที่พวกเขาเคยสั่งยุติการดำเนินงาน ในทำเลสำคัญๆ ของเยอรมนีไปก่อนหน้านี้หลายแห่งแล้ว คิดเป็นมูลค่าความเสียหายที่เยอรมนีต้องสูญเสียเครื่องบินไปถึง 13 ลำ สิ่งนี้คือบทเรียนสำคัญที่เตือนสติคนทำธุรกิจว่า: การพยายามรักษาความสัมพันธ์กับหุ้นส่วนที่จ้องแต่จะเอารัดเอาเปรียบ ไม่ใช่ความซื่อสัตย์ทางการค้าที่น่ายกย่องเลยแม้แต่น้อย หากแต่เป็นพฤติกรรมทำลายตนเองและปล่อยให้องค์กรเสื่อมถอยลงไปในทุกๆ วัน
ประเด็นทางบัญชีที่เปี่ยมไปด้วยข้อคิดจากเหตุการณ์นี้คือ โครงสร้างต้นทุนไม่ได้ดีดตัวสูงขึ้นจนน่ากลัวตั้งแต่เริ่มต้น หากแต่เป็นกระบวนการที่ค่อยๆ เพิ่มขึ้นทีละขั้นตอนอย่างช้าๆ นโยบายเพิ่มภาษีขยับขึ้นหน่อย ค่าธรรมเนียมส่วนกลางปรับขึ้นอีกหน่วย ทำให้นักบริหารมักจะมองข้ามและคิดว่าเป็นสัดส่วนงบประมาณที่ ไม่ได้สลักสำคัญและยังอยู่ในเกณฑ์ที่พอควบคุมได้ ทว่าเมื่อเวลาผ่านไปแล้วลองนำทุกส่วนมารวมกันในภาพใหญ่ จะพบว่าเม็ดเงินรวมที่สูญเสียไปนั้นขยายตัวขึ้นเป็นทวีคูณ
ในศาสตร์การบริหารจัดการธุรกิจยุคใหม่นั้น เราเรียกปรากฏการณ์ที่เป็นอันตรายร้ายแรงนี้ว่า "การกัดกร่อนของผลกำไรแบบสะสม (Profit Erosion)" ซึ่งเป็นสภาวะที่มีความร้ายกาจและตรวจพบได้ยากกว่า ภาวะวิกฤตเฉียบพลันที่ทำให้เกิดความตื่นตระหนกทันที นั่นเป็นเพราะปรากฏการณ์นี้จะไม่สร้างแรงกระเพื่อมที่รุนแรงในระยะสั้น ทำให้ฝ่ายจัดการมักจะเลือกใช้วิธีประนีประนอมและแก้ไข และแก้ผ้าเอาหน้ารอดไปตามสถานการณ์เฉพาะหน้าในแต่ละเดือน จนกระทั่งวันหนึ่งที่อัตราการทำกำไรของบริษัทลดลงจนเข้าสู่ภาวะขาดทุน
ด้วยเหตุนี้ ข้อคิดสำหรับผู้ดำเนินธุรกิจในปัจจุบันคือ ควรระบุเป็นมาตรการบังคับในองค์กรเลยว่าทุกไตรมาสจะต้องมี "การตรวจสุขภาพโครงสร้างต้นทุนอย่างเต็มระบบ (Cost Audit)" ห้ามดูแค่ตัวเลขสรุปผลการดำเนินงานรายเดือนว่ามีสีเขียวหรือสีแดง เพราะนั่นอาจเป็นภาพลวงตาที่หลอกให้คุณตายใจ แต่จงลงลึกไปถึงแก่นแท้ด้วยการตั้งคำถามเชิงยุทธศาสตร์ว่า "หากเปรียบเทียบสัดส่วนต้นทุนย้อนหลังแล้ว เรากำลังจ่ายเงินแพงขึ้นโดยไม่จำเป็นอยู่หรือไม่?"
ปัจจัยหลักที่ทำให้เครือธุรกิจของไรอันแอร์มีความได้เปรียบ Ryanair คือการสร้างสถาปัตยกรรมระบบการทำงานที่เอื้อต่อการเคลื่อนย้าย ที่ถูกคิดค้นขึ้นมาเพื่อรองรับสภาวะวิกฤตและการโยกย้ายในเวลาอันสั้น สะท้อนได้จากกลยุทธ์การบริหารจัดการฝูงบินที่เลือกใช้เครื่องบิน เพียงโมเดลรุ่นเดียวกันทั้งหมดทั่วทั้งองค์กรนั่นคือ Boeing 737 ซึ่งการควบคุมความหลากหลายทางวิศวกรรมนี้ส่งผลให้ ทำให้ทั้งกัปตัน เจ้าหน้าที่เทคนิค และพนักงานต้อนรับบนเครื่อง สามารถย้ายไปสลับสับเปลี่ยนหน้าที่ตามศูนย์บินต่างๆ รายละเอียดเพิ่มเติม ได้ทันที ได้ทันทีโดยไม่ต้องผ่านกระบวนการฝึกอบรมหรือเรียนรู้ใหม่ สถาปัตยกรรมทางธุรกิจนี้จึงเอื้อประโยชน์ในด้านการปรับตัวอย่างแท้จริง
ผลลัพธ์คือเมื่อเกิดเหตุการณ์พลิกผันและข้อขัดแย้งทางนโยบายขึ้น ทีมบริหารจึงสามารถประกาศมาตรการและเริ่มกระบวนการ ขั้นตอนการเคลื่อนย้ายระบบโลจิสติกส์ทั้งหมดได้อย่างรวดเร็ว โดยที่ไม่มีปัญหาเรื่องการเลิกจ้างพนักงานโดยไม่สมัครใจเลย เพราะบุคลากรทุกคนจะได้รับทางเลือกในการโอนย้าย ณ ฐานบินแห่งใหม่ในประเทศที่มีอัตราการขยายตัวทางการตลาดแทน
หากหันกลับมามองบริษัทแบบดั้งเดิมที่มีโครงสร้างไร้ความยืดหยุ่น ที่งบประมาณและกระบวนการทำงานถูกยึดโยงอยู่กับ สำนักงานใหญ่ หรือระบบเทคโนโลยีสารสนเทศที่ไร้การพัฒนา เมื่อบริบทของตลาดเกิดความผันผวนและเกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ องค์กรประเภทนี้ก็มักจะก้าวตามไม่ทันและตกเป็นเหยื่อของสถานการณ์